Vượt qua khó khăn chưa bao giờ là chuyện của người không biết sợ, không biết đau. Nó là chuyện của người vẫn bước tới khi trong lòng đầy nỗi sợ. Và nếu nhìn lại thế hệ cha ông, ta sẽ thấy họ không hề mạnh hơn chúng ta về điều kiện sống. Họ chỉ khác chúng ta ở một điểm rất giản dị mà cũng rất lớn: họ không bỏ cuộc trước nghịch cảnh, trong khi nhiều người hôm nay bỏ cuộc rất nhanh.

Mục lục

• Một người thầy dạy sử và con đường không ai ngờ tới
• Vì sao thế hệ cha ông vượt qua khó khăn giỏi đến vậy?
• Thế hệ hôm nay đang vướng ở đâu?
• Ba bài học để tự mình đứng dậy
• Điện Biên Phủ của riêng mỗi người

Một người thầy dạy sử và con đường không ai ngờ tới

Đại tướng Võ Nguyên Giáp vốn là một thầy giáo dạy lịch sử. Trước khi bước vào cuộc kháng chiến, ông không trải qua một trường lớp quân sự chính quy nào. Kiến thức về binh pháp của ông phần lớn đến từ sách vở, từ việc tự học, và từ chính những bài học lịch sử mà ông từng đứng trên bục giảng truyền lại cho học trò.

Vậy mà chính người thầy giáo ấy đã trở thành Tổng Tư lệnh Quân đội Nhân dân Việt Nam, và góp phần làm nên chiến thắng Điện Biên Phủ năm 1954, một sự kiện mà cả thế giới khi đó khó lòng tin nổi. Một đội quân thiếu thốn đủ bề đã làm nên điều mà nhiều cường quốc cho là bất khả.

Điều đáng để chúng ta lặng người suy nghĩ không nằm ở tài cầm quân, dù tài năng ấy là có thật và được thừa nhận rộng rãi. Nó nằm ở chỗ: một con người xuất phát từ bảng đen phấn trắng, không có sẵn mọi điều kiện, vẫn dám nhận lấy trách nhiệm lớn nhất và đi đến cùng với nó. Thế hệ của Bác Hồ, của Đại tướng, là thế hệ ra đi khi trong tay gần như chẳng có gì ngoài một niềm tin và một ý chí.

Chúng ta thường nghĩ rằng người làm được việc lớn phải là người có sẵn mọi thứ: tài năng thiên bẩm, điều kiện thuận lợi, thời cơ chín muồi. Nhưng lịch sử lại kể một câu chuyện khác. Rất nhiều điều phi thường được làm nên bởi những con người bắt đầu từ con số không, chỉ khác là họ không lấy con số không ấy làm cái cớ để không bắt đầu.

Vì sao thế hệ cha ông vượt qua khó khăn giỏi đến vậy?

Câu trả lời ngắn gọn: vì với họ, khó khăn không phải là lý do để dừng lại, mà là điều hiển nhiên phải đi xuyên qua.

Họ sống trong đói nghèo, chiến tranh, chia ly và mất mát. Khó khăn với họ không phải là một sự cố bất ngờ làm hỏng kế hoạch, mà là cái nền của cả cuộc đời. Chính vì không trông chờ mọi thứ phải dễ dàng, họ cũng không sụp đổ khi mọi thứ hóa ra khắc nghiệt. Họ tập trung vào việc phải làm, thay vì chìm trong cảm giác khó chịu khi làm.

Có một sự khác biệt rất sâu ở đây. Khi ta mặc định rằng cuộc sống vốn dễ dàng, mỗi trở ngại sẽ bị cảm nhận như một sự bất công, một điều sai trái cần được sửa chữa hoặc được than phiền. Còn khi ta hiểu rằng khó khăn là một phần tự nhiên của việc sống, ta sẽ dành năng lượng cho việc đi qua nó thay vì oán trách nó.

Thế hệ cha ông còn có một thứ mà đời sống tiện nghi hôm nay dễ làm ta đánh mất: một lý do đủ lớn. Khi người ta mang trong lòng một điều quan trọng hơn cả sự an toàn của bản thân, như độc lập của dân tộc, như tương lai của con cháu, thì sức chịu đựng của họ cũng lớn theo. Ý nghĩa là nhiên liệu của sự bền bỉ. Người có lý do để sống thường chịu đựng được gần như mọi hoàn cảnh.

Đó là những điều người trẻ hôm nay hoàn toàn có thể học lại. Vượt qua khó khăn bắt đầu từ việc thôi xem khó khăn như một sự bất công dành riêng cho mình, và bắt đầu từ việc tìm cho mình một lý do đủ lớn để không bỏ cuộc.

Thế hệ hôm nay đang vướng ở đâu?

Chúng ta có rất nhiều thứ mà cha ông chưa từng có: học vấn, công nghệ, thông tin, cơ hội đi lại và kết nối. Nhưng có một nghịch lý: càng đủ đầy về vật chất, sức chịu đựng tinh thần của nhiều người lại càng mỏng đi.

Gặp khó thì than. Gặp chuyện trái ý thì rút lui. Thất bại một lần thì vội kết luận rằng mình không hợp, rằng số mình đen, rồi quay sang trách hoàn cảnh, trách người khác, trách cả ông trời. Việc đổ lỗi cho bên ngoài mang lại một sự nhẹ nhõm tức thời, bởi nó cho phép ta không phải nhìn vào chính mình. Nhưng cũng chính nó lấy đi của ta thứ quý giá nhất: khả năng tự thay đổi. Một khi tin rằng nguyên nhân nằm hoàn toàn ở bên ngoài, ta cũng ngầm tin rằng mình bất lực, rằng mình không còn gì để làm.

Cần nói cho công bằng: người trẻ hôm nay không hề yếu đuối hơn về bản chất. Mỗi thời có cái khó riêng, và áp lực của thời nay, từ cạnh tranh, từ mạng xã hội, từ kỳ vọng, cũng rất thật. Vấn đề là ít ai được dạy rằng cảm giác muốn bỏ cuộc là chuyện hoàn toàn bình thường, và rằng bản lĩnh không phải là không có cảm giác đó, mà là không để cảm giác đó ra quyết định thay cho mình.

Sự tiện nghi cũng âm thầm huấn luyện ta theo một chiều hướng khác. Khi mọi thứ đều có thể giải quyết chỉ bằng vài cú chạm, ta quen với việc có kết quả ngay lập tức. Mà hầu hết những điều đáng giá trong đời lại không vận hành theo cách đó. Một sự nghiệp, một mối quan hệ sâu sắc, một sự trưởng thành thật sự, tất cả đều đòi hỏi thời gian và sự kiên nhẫn đi qua những giai đoạn không dễ chịu.

Ba bài học để tự mình đứng dậy

1. Nhận trách nhiệm trước, tìm lý do sau

Người thầy giáo năm xưa không hỏi “tại sao lại là tôi?”. Ông hỏi “giờ tôi phải làm gì?”. Đây không phải là một tiểu tiết về ngôn từ, mà là một sự dịch chuyển căn bản trong tư thế sống.

Câu hỏi “tại sao lại là tôi?” đẩy ta vào vai nạn nhân, nơi mọi quyền lực nằm trong tay hoàn cảnh. Câu hỏi “giờ tôi phải làm gì?” kéo ta trở lại vai người làm chủ, nơi dù chỉ còn một phần trăm khả năng, ta vẫn còn một việc để làm. Khoảnh khắc ta chuyển từ câu hỏi đổ lỗi sang câu hỏi hành động, ta giành lại quyền làm chủ cuộc đời mình. Khó khăn vẫn còn nguyên đó, nhưng tư thế của ta trước nó đã hoàn toàn khác.

2. Xem nghịch cảnh là trường học, không phải bản án

Mỗi lần vấp ngã, hãy tự hỏi: điều này đang dạy mình điều gì? Một thất bại được nhìn như một bài học sẽ bồi đắp ta, khiến ta khôn hơn, vững hơn cho lần sau. Cũng chính thất bại ấy, nếu được nhìn như một bằng chứng rằng “mình vô dụng”, sẽ bào mòn ta từ bên trong. Cùng một sự việc, hai cách nhìn, và dần dần là hai số phận khác nhau.

Điều này không có nghĩa là tô hồng hay giả vờ rằng mọi chuyện đều tốt đẹp. Nghịch cảnh có thể thật sự đau. Nhưng giữa nỗi đau và ý nghĩa ta rút ra từ nỗi đau ấy luôn có một khoảng trống, và trong khoảng trống đó là tự do của ta. Ta không chọn được mọi điều xảy đến, nhưng ta luôn còn quyền chọn mình sẽ trở thành người như thế nào sau khi nó xảy đến.

3. Bền bỉ hơn là bùng nổ

Cha ông ta không thắng trong một ngày. Họ đi qua chín năm trường kỳ kháng chiến, với vô số những ngày tưởng chừng không thấy lối ra. Vượt qua khó khăn hiếm khi là một cú nhảy ngoạn mục. Nó thường là việc hôm nay cố thêm một chút, ngày mai không bỏ cuộc, và cứ như thế đủ lâu cho đến khi mọi thứ chuyển mình.

Chúng ta hay ngưỡng mộ những khoảnh khắc bùng nổ, những quyết tâm rực lửa. Nhưng quyết tâm bốc đồng thường tắt nhanh như khi nó bùng lên. Thứ thật sự làm nên khác biệt là sự kiên trì tầm thường mỗi ngày, cái đều đặn ít ai nhìn thấy và ít ai vỗ tay. Người đi được xa không phải là người chạy nhanh nhất lúc đầu, mà là người không dừng lại.

Điện Biên Phủ của riêng mỗi người

Chúng ta không cần phải ra trận như thế hệ trước. Nhưng mỗi người đều có một “Điện Biên Phủ” của riêng mình: một căn bệnh, một lần phá sản, một mối quan hệ đổ vỡ, một giấc mơ bị cười chê, một giai đoạn tối tăm tưởng như không lối thoát. Và cách ta đi qua những điều đó sẽ nói lên ta thật sự là ai, nhiều hơn bất cứ lời tự giới thiệu nào.

Thế hệ cha ông đã chứng minh một điều giản dị mà mạnh mẽ: con người có thể làm được điều phi thường từ một xuất phát điểm rất đỗi bình thường. Di sản lớn nhất họ để lại không chỉ là những chiến thắng được ghi vào sử sách, mà còn là một lời nhắc lặng lẽ dành cho mọi thế hệ về sau: vượt qua khó khăn là điều ta hoàn toàn có thể chọn, ngay cả khi ta thấy mình chẳng có gì trong tay.

Hôm nay, bạn đang đứng trước khó khăn nào? Và bạn sẽ hỏi mình câu nào trước tiên: “tại sao lại là tôi?”, hay “giờ tôi phải làm gì?”. Câu trả lời cho câu hỏi nhỏ ấy, lặp lại đủ nhiều lần, chính là con đường.

Nếu bạn đang trên hành trình ấy, mời bạn đọc thêm các bài viết cùng mạch trong chuyên mục Cuộc Sống của nghiashin.com.